در پیش‌نشست‌های تخصصی اندیشکده سیاست الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، پنج سخنرانی با محوریت مفهوم تاب‌آوری و نسبت آن با حکمرانی، هویت جمعی، نقش نخبگان و پیشران‌های ملی ارائه و مهم‌ترین راهکارهای تقویت تاب‌آوری ملی بررسی شد.
اندیشکده سیاست الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، در راستای آماده‌سازی علمی و مفهومی برای برگزاری کنفرانس سال 1406 مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت با محوریت «تاب‌آوری و پیشرفت»، مجموعه‌ای از پیش‌نشست‌های تخصصی در مهرماه 1405 برگزار کرد. هدف از برگزاری این نشست‌ها، فراهم‌کردن زمینه لازم برای تنقیح مفهومی موضوع، جهت‌دهی به مباحث علمی و کمک به تدوین مقالات مرتبط با محورهای کنفرانس بود. در این نشست‌ها، پنج سخنرانی تخصصی با موضوعات مرتبط با ابعاد سیاسی، حکمرانی، ارزشی، هویتی و راهبردی تاب‌آوری ارائه شد و مفاهیم و دیدگاه‌های مطرح‌شده در معرض نقد و ارزیابی اعضای اندیشکده قرار گرفت.
از تاب‌آوری منفعل تا پادشکنندگی و تحول‌آفرینی
دکتر علی مرتضویان، استاد علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی، در سخنرانی خود با موضوع تاب‌آوری و ثبات سیاسی، بر ضرورت تفکیک مفهومی میان سه اصطلاح «تاب‌آوری»، «مقاومت» و «پادشکنندگی» تأکید کرد. به گفته وی، مقاومت به معنای حفظ وضعیت موجود در برابر ضربه، تاب‌آوری به معنای بازگشت به تعادل پس از اختلال و پادشکنندگی به معنای ارتقا و دستیابی به سطحی بالاتر در نتیجه مواجهه با بحران است. وی همچنین با اشاره به ضرورت گذار از رویکرد سنتی مدیریت بحران به حکمرانی تاب‌آور، بر اهمیت شبکه‌محوری، یادگیری مستمر، تمرکززدایی و پذیرش نقاط ضعف به‌عنوان بخشی از فرایند اصلاح و تحول تأکید کرد. از دیدگاه وی، ثبات سیاسی به‌تنهایی تضمین‌کننده پایداری نظام سیاسی نیست و ثبات ظاهری همراه با ضعف ظرفیت سازگاری می‌تواند زمینه‌ساز آسیب‌پذیری در برابر بحران‌های آینده شود. بر این اساس، امنیت سیاسی، ثبات سیاسی و تاب‌آوری سیاسی باید در چارچوب حکمرانی خوب به‌صورت هماهنگ مورد توجه قرار گیرند.
حکمرانی؛ معماری اصلی تاب‌آوری ملی
حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر نجف لکزایی، عضو اندیشکده سیاست و رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی ، در تبیین نسبت حکمرانی و تاب‌آوری، حکمرانی را نه صرفاً یکی از مؤلفه‌های تاب‌آوری، بلکه معماری شکل‌گیری و تقویت آن دانست. بر اساس دیدگاه وی، تاب‌آوری ملی در لحظه وقوع بحران ایجاد نمی‌شود، بلکه حاصل مجموعه‌ای از تصمیم‌ها، سیاست‌ها و سازوکارهای نهادی در سال‌های پیش از بحران است. وی تمرکززدایی هوشمند، حکمرانی مشارکتی و مردم‌محور، یادگیری و تطبیق‌پذیری نهادی، تقویت سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی، آمایش متوازن سرزمینی، حکمرانی داده‌محور و هماهنگی میان سطوح مختلف حکمرانی را از مهم‌ترین سازوکارهای ارتقای تاب‌آوری برشمرد. به اعتقاد وی، تمرکزگرایی افراطی، ضعف شفافیت، نابرابری‌های منطقه‌ای و انفعال حکمرانان می‌توانند ظرفیت تاب‌آوری جامعه را تضعیف کنند. وی همچنین تأکید کرد که تاب‌آوری باید به‌عنوان روح حاکم بر همه ابعاد الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت مورد توجه قرار گیرد، نه موضوعی مستقل و حاشیه‌ای در کنار سایر بخش‌های الگو.
عدالت اجتماعی، ارزش‌های بنیادین و مسئولیت نخبگان
حجت‌الاسلام والمسلمین سیدعباس نبوی، عضو اندیشکده سیاست و استاد حوزه و دانشگاه، در سخنرانی خود به نقش نخبگان و مبانی ارزشی تاب‌آوری پرداخت. وی سه رکن اساسی را برای شکل‌گیری و استمرار تاب‌آوری ضروری دانست: وجود ارزش‌های بنیادین و معنادار برای ایستادگی و فداکاری، عدالت اجتماعی به‌عنوان قاعده پایه اداره جامعه و انجام مسئولیت‌های تخصصی از سوی نخبگان و گروه‌های اثرگذار. وی بر ضرورت هم‌راستاسازی ارزش‌های دینی و ملی تأکید کرد و عدالت اجتماعی را زیربنای تاب‌آوری در سطوح فردی و اجتماعی دانست. همچنین نقش عالمان، دانشمندان، مدیران، رسانه‌ها و رهبران جریان‌های اجتماعی را در تقویت امید، حفظ ارزش‌های مشترک و افزایش ظرفیت جامعه برای مواجهه با دشواری‌ها تعیین‌کننده ارزیابی کرد.
هویت جمعی؛ پشتوانه فرهنگی و اجتماعی تاب‌آوری
دکتر محسن خلیجی، عضو اندیشکده سیاست و استاد علوم سیاسی، با تمرکز بر نسبت هویت جمعی و تاب‌آوری، دیدگاه‌های ساختارگرا، سازه‌گرا و تلفیقی را در تحلیل شکل‌گیری هویت اجتماعی تشریح کرد. وی با اشاره به نقش تحولات تاریخی، فرهنگی، اقتصادی و رسانه‌ای، هویت جمعی را پدیده‌ای پویا و در حال بازسازی دانست که در تعامل میان عوامل فردی، اجتماعی و ساختاری شکل می‌گیرد. در این سخنرانی، سرمایه فرهنگی، شبکه‌های ارتباطی، مدیریت هیجانات، اعتماد اجتماعی و برنامه‌ریزی جمعی از عوامل مؤثر بر تقویت تاب‌آوری معرفی شدند. همچنین بر اهمیت خاطره و حافظه تاریخی و نمادهای فرهنگی و مذهبی، از جمله شاهنامه، آیین‌های عاشورایی، اربعین و موکب‌ها، در تقویت پیوندهای هویتی و همبستگی اجتماعی تأکید شد.
بر اساس این دیدگاه، بهره‌گیری از ظرفیت هویت جمعی برای عبور از بحران‌ها مستلزم وجود رابطه‌ای مبتنی بر شفافیت، عدالت و آزادی میان جامعه و حکومت است؛ در غیر این صورت، ظرفیت‌های هویتی جامعه ممکن است در جهت تقابل با ساختار حکمرانی قرار گیرد.
پیشران‌های جهانی، منطقه‌ای و داخلی تاب‌آوری مردم ایران
حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر بهروزی لک، عضو اندیشکده سیاست و استاد دانشگاه مفید قم، در سخنرانی خود با موضوع پیشران‌های اثرگذار بر تاب‌آوری مردم ایران، به تحلیل روندهای جهانی، منطقه‌ای و داخلی پرداخت.وی با تفکیک پیشران‌ها از عوامل بازدارنده و تضعیف‌کننده، تغییر نظم جهانی از نظام تک‌قطبی به چندقطبی، گسترش جریان‌های مقاومت، تحولات پساسکولار، بحران معنا، شبکه‌ای‌شدن اقتصاد جهانی و تغییر ماهیت جنگ‌ها را از جمله روندهای اثرگذار در سطح جهانی برشمرد. در سطح منطقه‌ای، احیای جریان مقاومت در جهان اسلام، تغییر معادلات رقابت میان کشورهای منطقه، بهره‌گیری از موقعیت‌های راهبردی و تجربه اربعین به‌عنوان الگویی از همگرایی فراملی، از مهم‌ترین پیشران‌های تاب‌آوری معرفی شدند. در سطح داخلی نیز ریشه‌های تاریخی فرهنگ دینی و انقلابی، تجربه دفاع مقدس، روحیه ایثار و شهادت، انتقال مسالمت‌آمیز رهبری و ظرفیت‌های حکمرانی از عوامل تقویت‌کننده تاب‌آوری مردم ایران عنوان شدند. در مقابل، جنگ شناختی و روایت‌سازی مخدوش، تحریم‌ها و مشکلات معیشتی از مهم‌ترین عوامل تضعیف‌کننده تاب‌آوری ارزیابی شدند.
شش محور مشترک در تحلیل تاب‌آوری ملی
برآیند مباحث و دیدگاه‌های مطرح‌شده در پیش‌نشست‌ها، اعضای اندیشکده را به شناسایی شش محور مشترک رهنمون ساخت:
۱. گذار از تاب‌آوری ایستا به تاب‌آوری تحول‌آفرین: تاب‌آوری نباید صرفاً به معنای تحمل بحران و بازگشت به وضعیت پیشین تلقی شود، بلکه باید ظرفیت یادگیری، سازگاری و ارتقا پس از بحران را نیز دربرگیرد.
۲. محوریت حکمرانی در شکل‌گیری تاب‌آوری: حکمرانی، فراتر از ساختار دولت، بستر و معماری اصلی ایجاد تاب‌آوری از طریق مشارکت مردم، تمرکززدایی، هماهنگی نهادی و یادگیری مستمر است.
۳. اهمیت اعتماد و سرمایه اجتماعی: اعتماد عمومی، شفافیت، عدالت و پاسخگویی از منابع اصلی تاب‌آوری اجتماعی و ملی به شمار می‌روند.
۴. پیوند ساختاری تاب‌آوری با الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت: تاب‌آوری باید در همه ابعاد الگو جاری باشد و به‌عنوان یکی از نتایج و شاخص‌های تحقق پیشرفت ملی مورد توجه قرار گیرد.
۵. نقش نخبگان و روایت‌سازی ملی: نخبگان، رسانه‌ها و گروه‌های مرجع در حفظ ارزش‌های بنیادین، تقویت هویت جمعی، امید اجتماعی و شکل‌دهی به روایت ملی از تاب‌آوری مسئولیتی تعیین‌کننده دارند.
۶. ضرورت همگرایی ملی: انسجام اجتماعی، اعتماد ملی و اطمینان عمومی نسبت به توانایی عبور از مشکلات و دستیابی به آینده‌ای امیدبخش، از مهم‌ترین الزامات تقویت تاب‌آوری ملی است.
تاب‌آوری؛ پیش‌نیاز پیشرفت و روح حاکم بر الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت
به‌عنوان جمع‌بندی می‌توان گفت مفهوم تاب‌آوری در گفتمان الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، مفهومی فراتر از تحمل بحران، مقاومت در برابر تهدید و حفظ وضع موجود است. تاب‌آوری ملی، ظرفیتی پویا و تحول‌آفرین است که از یک‌سو بر ارزش‌های بنیادین، عدالت اجتماعی و مسئولیت‌پذیری نخبگان استوار است و از سوی دیگر، با حکمرانی کارآمد، هویت جمعی فعال، سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی، تمرکززدایی و یادگیری مستمر تقویت می‌شود. بر این اساس، تقویت تاب‌آوری مستلزم آن است که این مفهوم نه به‌عنوان موضوعی مستقل و محدود، بلکه به‌مثابه یکی از مبانی و جهت‌دهنده‌های اصلی پیشرفت ملی در همه ابعاد الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت مورد توجه قرار گیرد. تنقیح مفهومی، توسعه مطالعات سیاستی، تقویت هماهنگی نهادی، بازنگری در آمایش سرزمینی و سرمایه‌گذاری بر اعتماد و همگرایی ملی، از جمله الزاماتی است که می‌تواند زمینه تبدیل تاب‌آوری به یکی از پیشران‌های تحقق پیشرفت کشور را فراهم سازد.
تاریخ انتشار خبر:9 آبان 1405
